Konfederacja łańcucka 1656 r.

"Z Lubowli jechał król do Dukli, Krosna, Łańcuta i Lwowa, mając przy boku pana marszałka koronnego, wielu biskupów, dygnitarzy i senatorów wraz z nadwornymi chorągwiami i pocztami. " - Henryk Sienkiewicz, Potop, t. 2, rozdz. 27

Konfederacja Stanów Koronnych z Wojskiem Koronnym dla Majestatu J KMści i Całości Rzeczypospolitej Podźwignienia uczyniona w Łańcucie Miesiąca Stycznia 1656

W połowie stycznia 2026 roku upłynęło 370 lat od przybycia króla Jana Kazimierza Wazy do łańcuckiego zamku. Na kilkanaście styczniowych dni 1656 roku forteca bastionowa w Łańcucie stała się faktyczną siedzibą dworu polskiego władcy, ośrodkiem znacznej grupy senatorów koronnych oraz kwaterą osób głównodowodzących armią koronną. Król Jan Kazimierz zatrzymał się w Łańcucie na około 2 tygodnie w trakcie powrotnej podróży z Głogówka (posiadłości Wazów na Śląsku) do Lwowa.

Najazd szwedzki dokonany latem 1655 roku wywołał ogromny kryzys Rzeczypospolitej. Wojsko polskie wyczerpane długotrwałą wojną z siłami kozackimi i rosyjskimi nie potrafiło oprzeć się nowocześnie zorganizowanej i doskonale dowodzonej armii szwedzkiej. Ostatecznie większa część armii polskiej przeszła na służbę Karola X Gustawa, wielu przedstawicieli magnaterii i szlachty złożyło poddańcze hołdy szwedzkiemu władcy i przyjęło jego protekcję. Król Jan Kazimierz wraz z dworem uszedł poza granice Rzeczypospolitej na Śląsk Opolski. W rękach stronników króla Jana Kazimierza (a był wśród nich Jerzy Sebastian Lubomirski - marszałek wielki koronny, właściciel Łańcuta i okolicznych posiadłości), pozostały jedynie takie ośrodki, jak na południu Łańcut, Przemyśl, Zamość, Lwów i Kamieniec Podolski, a na północy Gdańsk. Wskutek obronności zamku oraz dzięki zręcznej dyplomacji Lubomirski nie dopuścił do obsadzenia łańcuckiej fortecy przez wojska szwedzkie.

Łupiestwa szwedzkie dokonywane na całym okupowanym terenie i próba opanowania ufortyfikowanego klasztoru na Jasnej Górze wywołały późną jesienią i zimą 1655 roku narastający opór społeczeństwa i wreszcie wybuch powstania narodowego, co spowodowało oswobodzenie Nowego Sącza i Krosna. Osłabienie Szwedów w południowej, górzystej części kraju umożliwiło Janowi Kazimierzowi i jego otoczeniu powrót do Rzeczypospolitej. Jan Kazimierz przybył do Łańcuta przemierzając Karpaty i zatrzymując się uprzednio w zamku w Lubowli, gdzie powitał go Jerzy Sebastian Lubomirski oraz w Krośnie. Monarsze towarzyszył m. in. nuncjusz papieski Pietro Vidoni oraz polscy dostojnicy.

W łańcuckim zamku przeprowadzono w drugiej połowie stycznia 1656 roku wiele narad wojennych z udziałem hetmanów koronnych ii najwyższymi dygnitarzami Królestwa Polskiego. Odbywały się tutaj Rady Senatu, podjęto postanowienia dotyczące prowadzenia działań wojennych, wystawiono wiele listów przypowiednich oraz uniwersałów wzywających szlachtę do walki. W okolicach miasta skoncentrowano znaczne siły wojskowe. Ostatecznie regimentarz Stefan Czarniecki 29 stycznia 1656 roku wyruszył spod Łańcuta na pierwszą zaczepną wyprawę skierowaną przeciwko wojskom szwedzkim stacjonującym na Sandomierszczyźnie. Natomiast król Jan Kazimierz opuścił Łańcut i udał się do Lwowa.

Co najważniejsze - podczas krótkiego pobytu Jana Kazimierza w Łańcucie zawiązano w zamku około 20 stycznia tzw. konfederację generalną. Był to rodzaj przymierza stanowego zawartego w obecności króla przez najwyższych urzędników państwa i czołowych dowódców wojska polskiego. Celem tego sojuszu była konsolidacja wokół monarchy i wzmocnienie woli walki z najeźdźcami, wyrażonej uprzednio przez dowódców armii polskiej w formie słynnej konfederacji tyszowieckiej..

Wśród utrwalonych na dokumencie konfederacji łańcuckiej podpisów ówczesnej elity społeczeństwa odnajdujemy: Jerzego Sebastiana Lubomirskiego - marszałka wielkiego koronnego, Andrzeja Trzebickiego biskupa przemyskiego i podkanclerzego koronnego, Stanisława Potockiego - hetmana wielkiego koronnego, Stanisława Lanckorońskiego - hetmana polnego koronnego, Stefana Czarnieckiego - regimentarza, Piotra Potockiego - wojewodę bracławskiego i starostę kamienieckiego oraz kilkunastu innych dygnitarzy i oficerów armii koronnej.

Konfederacja łańcucka stycznia 1656 roku była wydarzeniem decydującym o losach całego kraju w krytycznym momencie wojny polsko-szwedzkiej nazywanej niekiedy "potopem szwedzkim".

Konfederację łańcucką obok obrony Jasnej Góry przed Szwedami, konfederacji tyszowieckiej oraz ślubów lwowskich Jana Kazimierza należy zaliczyć do wydarzeń, które spowodowały pomyślny dla Polski przełom w wojnie polsko-szwedzkiej.

Akt konfederacji łańcuckiej stanowił rzeczywisty dowód umocnienia się ugrupowania politycznego i wojskowego opowiadającego się po stronie powracającego z wygnania prawowitego monarchy - to właśnie jemu zdecydowanie zadeklarowano wierność. Konfederacja łańcucka była też swego rodzaju "drogowskazem" dla części polskich możnowładców i szlachty oraz niektórych kręgów wojskowych, które nadal pozostawały przy królu szwedzkim Karolu X Gustawie. Większość spośród nich w krótkim czasie powróciła do wierności królowi Janowi Kazimierzowi.

Akt konfederacji łańcuckiej jest swoistym przykładem deklaracji jedności narodowej i zobowiązaniem do niezłomnej walki w obliczu zagrożenia podstaw funkcjonowania państwa.

Zawiązanie konfederacji łańcuckiej stanowiło niezwykle doniosły fakt historyczny o ogromnym wpływie na pomyślny dla Polski, dalszy przebieg wojny ze Szwecją. Było to wydarzenie polityczne o ogromnym oddziaływaniu na losy naszego kraju i na jego przetrwanie. Dokument sformułowany jako zbiorowa przysięga jest dowodem porozumienia narodowego ponad wszelkimi podziałami, odstępstwami i zdradami, które niestety cechowały ówczesną polską scenę polityczną w momencie załamania się podstaw funkcjonowania państwa.

Konfederacja łańcucka w porównaniu do zawiązanej nieco wcześniej konfederacji tyszowieckiej (29 grudnia 1655 roku) jest faktem dziejowym o poważniejszym znaczeniu. Stanowi dowód przymierza, obejmującego nie tylko dowódców wojska, ale symbolizuje kwintesencję porozumienia stanowego - obejmującego oprócz wojskowych również szlachtę i duchowieństwo, a co kluczowe, zawarta została w obecności monarchy. Generalna (obejmująca całą Koronę Polską) konfederacja łańcucka stanowiła dowód coraz silniejszego upowszechnienia się woli oporu i pragnienia kontynuowania niezłomnej walki o niepodległość.

Akt konfederacji łańcuckiej potwierdzeniem nie tylko przymierza, ale jest także konkretnym zobowiązaniem się do wspólnego wysiłku i deklaracją nieustępliwej pracy na rzecz wyzwolenia kraju - " podźwignienia upadłej Ojczyzny i Majestatu Pańskiego ".

Zawiązanie konfederacji następowało dla realizacji z góry określonego celu, zatem konfederacja miała charakter czasowy. Cel konfederacji łańcuckiej został ostatecznie osiągnięty - najeźdźca został wyparty z całego terytorium, a za kres jej obowiązywania możemy uznać pokój oliwski - traktat pokojowy pomiędzy Rzeczpospolitą, a Szwecją podpisany 3 maja 1660 roku.

Zachowany w rękopisie dokument konfederacji łańcuckiej 1656 roku znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, w Bibliotece Książąt Czartoryskich.

Przymierze wyrażone w formie konfederacji łańcuckiej w styczniu 1656 roku stanowiło fundamentalny fakt historyczny dla ówczesnej Rzeczypospolitej pokazujący realność porozumienia ponad podziałami.

Mieszkańcy Łańcuta powinni odczuwać dumę z powodu zaistnienia tak ważnego faktu historycznego na terenie miasta. Godny znak pamięci utrwalony w przestrzeni miejskiej będzie z pewnością zwracać uwagę turystów i innych gości.

Postanowiliśmy dać Czytelnikom szansę wyrażenia opinii na temat możliwości godnego uhonorowania 370-lecia zawiązania generalnej konfederacji koronnej oraz pośredniego upamiętnienia innych ważnych wydarzeń, które miały miejsce w Łańcucie w drugiej połowie stycznia 1656 roku.

Naszym zdaniem głos społeczeństwa powinien stanowić kluczową wskazówkę dla decydentów, którzy realizują tego rodzaju przedsięwzięcia.

Dlatego uruchomiliśmy sondę pt. "Czy jesteś za Rondem Konfederacji Łańcuckiej 1656 r. w Łańcucie?"

Zachęcamy do udziału.

Oto pomocne linki do popularnych stron internetowych, zawierających informacje o konfederacji łańcuckiej zawiązanej w styczniu 1656 roku:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Konfederacja_łańcucka

https://pl.wikisource.org/wiki/Akt_założenia_konfederacji_łańcuckiej

https://pl.wikipedia.org/wiki/Potop_szwedzki

https://pl.wikipedia.org/wiki/Stefan_Czarniecki

https://pl.wikipedia.org/wiki/Jerzy_Sebastian_Lubomirski

https://pl.wikipedia.org/wiki/Konfederacja_tyszowiecka

https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_Łańcuta